Kamil Kmak

Grybów

Kamil Kmak - Lider Dialogu w Grybowie

20 sierpnia 2015 r., dokładnie w 73. rocznicę likwidacji getta w Grybowie i egzekucji w Białej Niżnej z 1942 r., zebraliśmy się po raz pierwszy od II wojny światowej, by oficjalnie upamiętnić dwa tysiące ofiar, z czego w Białej Niżnej zamordowanych 360 starszych, chorych i dzieci. W obecności burmistrza miasta Grybów, wójta gminy Grybów, przewodniczącego GWŻ w Krakowie Tadeusza Jakubowicza oraz Naczelnego Rabina Krakowa Eliezera Gurary’ego, odczytałem relacje świadków, nazwiska ofiar oraz list od ocalałego z tamtych wydarzeń grybowianina Leona Schagrina. Wspólnie modliliśmy się słowami “Wieczne odpoczywanie” i odmówiony został Kadisz za dusze pomordowanych. To wydarzenie było pierwszym z cyklicznie obchodzonych rocznic tamtej największej w dziejach Grybowa tragedii. To i kolejne wydarzenia współorganizowaliśmy wraz z Łukaszem Połomskim z Sądeckiego Sztetla.

21 sierpnia 2016 r. byli z nami specjalni goście, wnukowie Żydów grybowskich, Meryl Carr, potomkini rodziny Hirschów i Scheuerów ze Starej Wsi-Strzylawki oraz Tomer Eizenberg, wnuk Ocalałego z Zagłady Izaaka Eisenberga. Słowa do zebranych wypowiedziała członkini zakonu Sióstr Felicjanek w Grybowie. Po spotkanie i modlitwie w Białej Niżnej, w Miejskim Domu Kultury zorganizowałem prelekcję pt. “Żydzi grybowscy – zapomniani czy zapamiętani?”, w której zaprezentowałem zgromadzone materiały archiwalne, fotografie rodzin żydowskich. Po prezentacji stworzyłem przestrzeń wypowiedzi, która była również pierwszym publicznym wystąpieniem potomków grybowskiej społeczności żydowskiej – Meryl i Tomera, wobec mieszkańców Grybowa; rozmawialiśmy o tym, co dla nich znaczy miejsce pochodzenia i dlaczego czuli potrzebę, by tu powrócić.

20 sierpnia 2017 r. odczytany został list od Howarda Ungera, syna ocalonego z Zagłady Szymona Ungera. Burmistrz złożył tego dnia deklarację, że w Parku Miejskim zostanie upamiętniona egzekucja Rady Żydowskiej.  Dokładnie tego samego dnia, w USA, odbył się pogrzeb jednego z ostatnich grybowskich Żydów, Jakuba Brodmanna, syna Eliasza Brodmanna, członka tejże Rady Żydowskiej.

20 sierpnia 2018 r. na obchody rocznicy przyleciał z Izraela malarz Eliasz Diner z dziećmi i wnukami. Ojcem Eliasza był grybowianin, Beniamin Gottlob, syn Eliasza i Estery. Rodzina Gottlobów była jedną z najstarszych rodzin żydowskich w Grybowie

18 sierpnia 2019 r. specjalnymi gośćmi byli Esther i Jakow Gilboa z Izraela. Dziadkowie Esther, rodzice jej matki Feigi Riegelhaupt, Leon i Estera, spoczywają w tym miejscu. Pani Esther przywiozła pamiątki po swojej matce, w tym fotografie wysyłane i listy pisane z Grybowa do Palestyny przed wojną. Odczytaliśmy jeden z listów, napisany przez córkę Majera Riegelhaupta, bratanicę Feigi, Miriam. 

W latach 2020 i 2021, bez obecności potomków z powodu pandemii, spotykaliśmy się jak co roku, z mieszkańcami Grybowa, by czytań imiona ofiar, wspomnieć, przeczytać psalm, poezję Jerzego Ficowskiego i Wisławy Szymborskiej, i pomodlić się. Jak zawsze też towarzyszyły nam władze miasta i gminy Grybów, pan burmistrz i pan wójt.

fot. M. Książkiewicz, I. Niepsuj, K. Kmak, A. Kmak